Uzasadnienie

W Polsce w ciągu kilku ostatnich lat pomimo zauważalnego wzrostu ekonomicznego, wskaźniki zatrudnienia pozostają nieomal na niezmienionym poziomie. Wzrost gospodarczy ma charakter, w dużej mierze, bezzatrudnieniowy i wynika przede wszystkim ze wzrostu wydajności produkcji. Wskaźnik osób pracujących, który nie przekracza 50%, jest jednym z najniższych w Europie. Jednocześnie dostęp do pracy nie jest równy. Mniejszą szansę mają grupy narażone na dyskryminację, jak osoby niepełnosprawne, mniejszości narodowe, kobiety, wśród nich zwłaszcza matki samotnie wychowujące dzieci, bezdomni, byli więźniowie, osoby długo chorujące, przede wszystkim psychicznie oraz inne. Tworzenie miejsc pracy przystosowanych do potrzeb takich grup, a także wdrażanie ich w pracę i stałe zatrudnianie z czysto ekonomicznego punktu widzenia jest nieopłacalne i wiąże się z dużymi nakładami, których tradycyjne działające na rynku przedsiębiorstwa nie chcą (i nie mogą) ponosić. Warto przy tym zauważyć, że praca nie była dotąd traktowana przez decydentów w dziedzinie polityki społecznej, jako zasadnicza forma pomocy dostarczanej dla grup podwyższonego ryzyka. Pomoc materialna, dostęp do świadczeń zdrowotnych, terapii i rehabilitacji – te działania traktowano jako priorytetowe, pracą zajmowano się dopiero w dalszej kolejności. Takie podejście ulega ostatnio zmianie i coraz więcej zwolenników zdobywa pogląd, że praca powinna być dobrem dostępnym dla wszystkich, a wykluczenie z dostępu do niej stanowi w istocie wykluczenie z życia społecznego. Dodatkowy praktyczny wzgląd stanowi fakt, że nawet mizerne (w przeliczeniu na konkretną osobę) świadczenia społeczne są też przyczyną dużego obciążenia dla budżetu państwa.

Szeroki zasięg zjawiska wykluczenia społecznego w Polsce wymusza poszukiwanie innowacyjnych strategii w zakresie integracji społeczno-zawodowej grup defaworyzowanych. Potencjalnie jedną z najskuteczniejszych strategii może okazać się ekonomia społeczna (ES) i działające w jej ramach przedsiębiorstwa społeczne wyróżnione poprzez „…ich zdolność do znajdowania innowacyjnych i dynamicznych rozwiązań wobec problemów bezrobocia i wykluczenia społecznego oraz przyczynianie się do takiego typu rozwoju ekonomicznego, który wzmacnia spójność społeczną, stanowiącą jeden z wymiarów zrównoważonego rozwoju” (Noya/Lecamp, 1999r.). W zakres pojęcia przedsiębiorstw społecznych wchodzą zarówno organizacje pozarządowe, jak i firmy społeczne wywodzące się z sektora biznesu oraz tradycyjny sektor spółdzielczy.

Istotne w ramach naszego projektu jest określenie wzajemnych relacji między zakresem pojęć organizacje pozarządowe (trzeci sektor), a pojęciem ekonomia społeczna. W naszym przekonaniu trzeci sektor jest częścią szeroko rozumianej ekonomii społecznej (pogląd taki pozostaje w zgodzie z praktyką obowiązującą w UE). Mamy jednak świadomość, że wyodrębnienie podmiotów ekonomii społecznej i trzeciego sektora odbywa się w oparciu o nieco inne kryteria i tym samym proste odnoszenie zakresu tych pojęć bywa problematyczne. Podmiotowy zakres ES jest szerszy niż pojęcie trzeciego sektora, jednak w ramach naszego przedsięwzięcia skoncentrujemy się przede wszystkim (choć nie wyłącznie) na aktualnej i potencjalnej roli organizacji pozarządowych w zagospodarowywaniu obszaru ekonomii społecznej (w szczególności w formie tworzonych przez nie przedsiębiorstw społecznych).

W Polsce podstawy prawne dla budowy gospodarki społecznej w oparciu o działania sektora pozarządowego (a ten mechanizm interesuje nas szczególnie w ramach projektu) stanowią zwłaszcza trzy ustawy: o zatrudnieniu socjalnym z 2003r. oraz o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z 2004r., jak również Ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie z 2003r. Wraz z innymi rządowymi inicjatywami, takimi jak projekt programu budownictwa socjalnego oraz program kształcenia ustawicznego, stanowią sygnały wyłaniania się bardziej całościowej polityki ograniczania wykluczenia społecznego. Nie gwarantuje to jednak skoordynowanego rozwoju gospodarki społecznej w naszym kraju, zwłaszcza, że wymienione ustawy dopiero wchodzą w życie i nie wiadomo, jaki będzie ich rzeczywisty wpływ na rynek pracy. W Polsce brakuje, bowiem znajomości warunków skutecznego funkcjonowania i przygotowania podmiotów gospodarki społecznej do aktywnego uczestnictwa w jej rozwoju.

Rozpoznanie optymalnego w polskich warunkach modelu ekonomii społecznej pozwoli opracować narzędzia wspierania samowystarczalności i stabilności przedsięwzięć ES (w szczególności tych, które prowadzone są przez organizacje pozarządowe), a tym samym pomoże skutecznie przeciwdziałać wykluczeniu społecznemu. Poza tym, przyczyni się on do wzmocnienia w polskim trzecim sektorze innowacyjnej tendencji rozwoju: wspierania ekonomicznej samowystarczalności grup zagrożonych dyskryminacją, umożliwianie ich reprezentantom przejmowania odpowiedzialności za swoje życie i ograniczenie dzięki temu potrzeby korzystania przez nich ze świadczeń umożliwiających egzystencję, ale nie zmieniających trwale sytuacji życiowej.

Dodać w tym miejscu należy, że w trakcie działania 1, zarówno zbierania informacji, jak i dyskusji w ramach Partnerstwa i poza nim, postanowiliśmy nieco rozszerzyć zakres działań planowanych w ramach projektu. Szerzej potraktowane zostało otoczenie ES. Poza kwestiami legislacji oraz finansowania postanowiliśmy zmierzyć się z innymi jego elementami: otoczeniem społecznym oraz relacjami ze środowiskiem biznesu. Działania w ramach projektu nie mają już też wyłącznie charakteru badawczego, ale tworzą solidny system wsparcia dla przedsięwzięć ES. Rozszerzony został zakres badań – nie ma on już charakteru tylko ilościowego, ale zawiera bardzo głęboką część badań jakościowych. Znacznie wzmocniony został też komponent współpracy regionalnej oraz system promocji rezultatów. Wierzymy, że powyższe zmiany zgodne są z samą istotą programu Equal i dobrze będą służyć rozwojowi sektora pozarządowego oraz ekonomii społecznej.

Projekt ten realizowany został przy udziale środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL.